door Welkom bij Sarrasani, de meest geweldige show tussen twee werelden!
Circus Sarrasani: erbij zijn is meemaken! Als je de woorden van Eveline Baar leest, zie je in elk geval de acrobaten door de lucht vliegen en de wilde dieren vervaarlijk heen en weer lopen. Een grote groep mensen en dieren uit 1934 komt voor je ogen tot leven. In dat jaar speelt het verhaal van Lot, een tienjarig meisje dat veel over dieren weet en betoverd raakt door de olifanten die ze van dichtbij ziet lopen in Amsterdam.
In een andere verhaallijn die in het heden speelt is Jula eveneens niet weg te denken uit het circus. Met haar familie treedt ze enkele keren per jaar op met hun acrobatenact, want kinderen mogen niet te vaak werken, en de rest van de tijd woont ze met haar broer bij Grote Oma. Ze hebben alleen een hekel aan de “stenen school” en wonen liever tussen het circusgezelschap. Als blijkt dat hun ouders stiekem zonder hen naar het wintercircus zijn gegaan, verzint Jula een plan om alsnog met z’n allen hun acrobatentoren in de piste te laten zien.
– Ik had alleen geen idee dat je voor een illusie ook de werkelijkheid zou moeten verdraaien.
– Elke truc begint met het creëren van een illusie, waarin je de toeschouwer laat geloven dat er niets bijzonders aan de hand is..
Beide verhaallijnen worden om en om verteld. De eerste hoofdstukken wisselen zich snel af zodat je de leefwerelden van Lot en Jula vlug leert kennen. Daarna worden ze langer en kom je beter in het verhaal. Circus op zee lijkt aanvankelijk alleen te gaan over twee meisjes die zich bij het circus thuis voelen; onder de oppervlakte gaat meer schuil.
In Lots tijd namelijk vlucht het Sarrasani-gezelschap uit Dresden omdat de nazi’s eisen dat alle joodse, zigeuner- en mensen met een beperking ontslagen worden. Herr Direktor vindt echter afkomst niet belangrijk en talent des te meer, dus besluit hij om het circus naar Brazilië te verschepen. Hij doet in Rotterdam nog een grote serie afsluitende voorstellingen om hiervoor genoeg geld bij elkaar te sparen. Die serie begint met een optocht door de stad waar Lot gaat kijken. Ze mag zelfs op een van de olifanten rondrijden! Haar voorliefde maakt dat ze graag helpt bij de verzorging van de olifanten en ze vindt het welzijn van de dieren belangrijker dan dat ze leuke kunstjes doen in de piste.
In het heden zijn dierenrechten belangrijker geworden. Hierdoor zijn er veel minder of geen dieren in de voorstellingen te zien. Grote Oma wil zich ook alleen verbinden aan circussen zonder dieren. En nog steeds hoort ook nu niet automatisch ieder mens er zomaar bij. Grote Oma heeft het heel moeilijk gehad omdat ze een fysieke beperking heeft naast dat zij als meisje in die tijd het werk van jongens leuk vond en wilde doen, en nu noemt de juf Jula en haar broer ‘dat circusvolk’ en krijgen ze expres geen rol in de schoolkerstviering. Voor jezelf en voor anderen opkomen is helaas van alle tijden.
– Alleen de ‘ideale mens’ mag van de partij nog optreden in het circus.
– Ik heb niets aan engelen die de hele voorstelling op hun handen staan.
De verbinding tussen de twee verhalen is Grote Oma met de naam Charlotte/Lot. De volwassen lezer kan dat vroeg in het verhaal raden, jeugdige lezers komen er wellicht een stuk later achter omdat het voor hen dan explicieter benoemd wordt. Als volwassen lezer heb je ook sneller wat vragen hoe het nu met de bloedoma zit van Jula; waarom heeft zij de moeder van de kinderen bij Grote Oma achtergelaten? Waarom kon hun moeder niet mee naar het reservaat? Ook zou je willen weten hoe, waarom of wanneer Grote Oma weer in Nederland is teruggekeerd. Voor de jongere lezer valt dit alles vast minder op of kan het bij het stellen van vragen aanleiding zijn tot een schrijfopdracht of gesprek waarin de gegeven historische context een rol kan spelen en de beeldend beschreven verhaallijn van Lot bevat hiervoor diverse details kenmerkend voor die tijd.
Wat heel mooi in het boek is, is dat er verschillende getekende stadskaarten van de hand van Karin van der Vegt in het verhaal verwerkt zijn. Zo krijgt de lezer meer beeld bij de genoemde steden en waar de circusvoorstellingen plaatsvonden, zowel nationaal als internationaal. De opvallende omslagillustratie, je ziet de beschreven uivormige torentjes zo voor je, in zowel kleur als opmaak is aansprekend waardoor je direct nieuwsgierig wordt naar het verhaal en kinderen het boek snel zullen oppakken. De tekeningen op de schutbladen, de details die je verspreid in het verhaal tegenkomt, maar ook de naam van de hoofdpersoon met plaats en datum boven ieder hoofdstuk zijn van toegevoegde waarde. Het laatste is erg fijn voor jonge lezers en laat ook minder ervaren lezers helpend genieten van dit interessante verhaal.
Circus op zee is een beeldend en mooi historisch jeugdboek waarin meerdere boodschappen verwerkt zijn. Hoe Eveline Baar op de geschiedenis van circus Sarrasani met zijn bijzondere mensen is gestuit en wat ze ontdekt heeft, vertelt ze achterin. Ook zijn er waardevolle foto’s opgenomen, waardoor je de eerdere scènes bevestigd ziet. Het verhaal gaat extra leven, en daarmee ook de boodschap rondom welzijn, verdraagzaamheid en voor elkaar opkomen.
Om af te sluiten een citaat van Grote Oma:
Wees waar je ook bent, een slurf en een tent. Onderzoek, net zo nieuwsgierig als een olifant, wie je zelf diep vanbinnen bent. En zet een tentje op, een plek waar ook de ander veilig zichzelf kan zijn.
En: Voor iedereen zorgen, lukt niet altijd zo goed als je zou willen. Maar het gaat erom dat je je best doet.
Circus op zee is genomineerd voor de Thea Beckmanprijs 2026. Door het originele verhaalthema en onderzoek dat ernaar is verricht, maakt het zeker kans op de winst. Het artikel over de long- en shortlist van de Archeon Thea Beckmanprijs 2026 vind je hier.
Eveline Baar, Circus op zee, illustrator Karin van der Vegt, Volt, 2025, 204 blz., 9789062226214
Gelezen en geschreven door Feline, Mireille, Ria
