door Als je mensen verstikt, gaan ze vechten om los te komen.
De beschreven toekomstige wereld in Alter lijkt zo’n ‘fijne’ ver-van-je-bed-show. Een lekker lezend dystopisch en/of science fiction verhaal? Ik hoop dat iedereen die dit boek gelezen heeft het met mij eens is dat dit helemaal niet zo’n verre show is. We zijn al onze toekomst en zijn goed op weg naar de werkelijkheid van dit maatschappijkritische verhaal van Marloes Morshuis. Dit boek is op een irritante manier zo goed, dat ik moeite heb gehad mijn enthousiasme onder woorden te brengen.
Wie Alter oppakt zal zien dat het twee boeken zijn. De verhalen hebben inderdaad met elkaar te maken en de lezer mag zelf bepalen met welk te beginnen. Een aanname is snel gedaan dat Alter het hoofddeel en/of het belangrijkste is, gezien de omvang. Dat is niet helemaal waar, want uiteindelijk draait het in Alter om het boek Alleen Samen van Cato Maris. Dat wist ik toen nog niet, maar het leek mij dat het gros zou beginnen in Alter, dus daarom begon ik met Alleen Samen.
Dat is me goed bevallen! Het was wat mij betreft een uitstekende kennismaking met de Dialego Natie (DN), dialego’s, de staat van de wereld en daarmee het ontstaan van de DN.
Het leven en realiteit van Fabian en Roz is daarmee goed te begrijpen als je in Alter start. Om de schadelijke gevolgen in het Prego, pre-dialegotijdperk, van klimaatverandering verder tegen te gaan is een systeem ontwikkeld waarin iedereen zijn eigen regels kan volgen. Een vredige en ideale wereld! De mens hoeft alleen maar zijn dialego te volgen. Het duwt je in een bepaalde gezonde(re) en duurzame(re) manier van leven, hier en daar steeds strenger. Je morele kompas wordt ingevuld. Misschien iets té veel. Niet echt een fijn regime, maar wel hoe het ‘werkt’.
Positief gedrag wordt beloond doordat hun dialego dat voorhoudt. Maandelijkse checks in het Altercentrum laten zien of iemand nog goed genoeg leeft. Na drie rode schermen vanaf je 16e jaar beland je in het Transferum: je bent niet meer welkom in de samenleving. Een hologram van jou als persoon keert terug in je familie, het echte lichaam: morsdood. O nee, dat weet niemand en mag je het niet over hebben. De voordelen van een hologram worden voornamelijk belicht; hij kan bijvoorbeeld ook even uit als de betreffende persoon even ‘te veel’ is. Wat is er toch met ‘de waarheid?’
Roz en Fabian verzetten zich beide tegen hun dialego’s. Omdat ze (eerst) nog onder de 16 jaar zijn, tellen hun rode schermen nog niet volledig. Ze zoeken de grenzen op. Het is Artificiële Intelligentie in het kwadraat, want je telefoon thuislaten heeft eigenlijk geen zin. Je dialego komt het toch wel te weten. Als Fabian inmiddels 16 jaar is en ineens toch drie rode schermen heeft, betekent dat een enkeltje strafkamp. Er komt een plan, niet zonder risico’s, want wie kan je eigenlijk vertrouwen? Ze stuiten op het boek Alleen Samen, een oplossing?
Dat is precies het probleem met dialego’s… dat mensen hun gedrag alleen aanpassen, omdat ze bang zijn voor rode schermen. Niet omdat ze het zelf een goed idee vinden om wat minder bieflappen te kopen.
Ethiek en moraal
Dialego of niet, consequenties met rode schermen of niet, het blijkt en blijft uiteindelijk toch aan de mens zelf om regels wel of niet op te volgen. Als mensen ergens het nut niet van inzien of niet voldoende (willen) begrijpen, bijv. omdat uitleg mist of informatie gecensureerd wordt, veranderen ze niet. Dat hangt wel samen ook met informatietoegang over waar de mensheid NIET naar toe of terug wil: het pre-dialego tijdperk. Veel van deze informatie is verwijderd, censuur? Hoe kunnen mensen, jongeren, leren van een tijd als deze informatie er niet is?
Wat als voor ons informatie, overblijfselen, verhalen van slachtoffers en nabestaanden van geschiedenisgebeurtenissen er niet meer waren of mochten zijn? Bijvoorbeeld over het slavernijverleden en Tweede Wereldoorlog? Kunnen we er dan van leren of herhaalt de geschiedenis zich dan sneller opnieuw?
Wat ligt er op de loer? Als je verder denkt, hoe ver ook een dergelijk systeem kan gaan, dan lijkt het allemaal niet zo ‘goedbedoeld’ meer. Ook dan gaat het, of nog steeds, over machtsverhoudingen en misbruik ervan.
Doordat een dialego voor de mens nadenkt, duwt het je in een bepaalde richting. Je morele kompas wordt voor je ingevuld. Dat klinkt best eng, want hoe meer regels, hoe meer gevochten er zal worden, hoe benauwder mensen het krijgen. Zowel professor Akomba in het fictieve boek Alter als auteur Cato Maris zelf zouden willen dat de regels iets verbreed werden zodat er alsnog regels zijn, maar wel meer vrijheid voor mensen ontstaat en ze minder uit de band zullen springen.
Zoals Cato Maris voorspelde in Alleen Samen worden mensen opstandig, volgen er aanslagen, wordt de D-Tank gedwongen om het dialegosysteem uit te schakelen. Een grote chaos als gevolg, omdat mensen verleerd waren om zelf na te denken over goed, fout en überhaupt gevolgen.
Waar ligt een grens? Wie geeft of geven die aan? Kan de mens nog zelf nadenken en blijft de mens dat ook doen? Als machtsverhoudingen echt anders liggen, wie grijpt er dan in?
Vormgeving
De opmaak van het boek draagt overigens echt bij aan de leesbeleving. Geschreven brieven, zwarte bladzijden, andere effecten: een toevoeging en mooi gedaan. De persoon op de afgebeelde ID-kaart heeft verdacht veel weg van Marloes Morshuis zelf. Leuke knipoog.
Alter leest goed door de spanning, de heldere schrijfstijl van Morshuis en de maatschappijkritische thema’s. Het is spannend en zet (hopelijk) vooral aan tot nadenken. AI, check. Klimaatverandering, check. Verzet, check. Waarheid verhullen, check. Moet je dit lezen? Dubbelcheck. (Rood scherm als je het niet doet.)
Alter is een uitnodiging aan jongeren (en volwassenen) om na te denken over hoe zij de wereld willen en kunnen vormgeven. Alle kleine goede daden kunnen een begin zijn tot een betere wereld. Soms begint dat gewoon op een A4’tje…
Terechte nominatie voor Beste Boek voor Jongeren. Als het het prijswinnende boek is, juich ik zeker. Het doet me ook denken aan LILY (beton! Lees dat boek ook!), ook een dystopische klimaatroman voor jongeren en wat mij betreft net zo goed. Detail; het boek won in 2022 de prijs Beste Boek voor Jongeren, dus.. (!!!)
Marloes Morshuis, Alter, uitgeverij Lemniscaat, 2025, 487 blz., 9789047715863
