door De berg is beklommen
Acht jaar geleden begon ik aan De Toverberg, nieuwsgierig als ik was naar deze dikke klassieker van ruim 900 pagina’s. Ik strandde toen rond bladzijde 150, doordat naar wat ik nu vermoed ik te veel probeerde alles te begrijpen.
Vorig jaar in 2025 werd de 150e geboortedag van Thomas Mann gevierd en de roman zelf had het 100-jarig jubileum al achter de rug, dus dat leken me goede redenen om het boek weer op te pakken. Ik legde het boek gedurende een paar vakanties op tafel neer (voor continu vasthouden is het te zwaar) en las door zonder aantekenpapier. Zo verschoof het leeslint gestaag.
De Toverberg is een ervaring die je eens moet beleven als je kennis wilt nemen van de klassiekers in de literatuur en om te begrijpen waar anderen over praten. Er zitten echt leuke stukken in over het leven in het sanatorium bij Davos, het verstrijken van de tijd en filosofische kwesties die toen speelden (en verrassend genoeg nu nog steeds leven).
Het verhaalverloop in een notendop: De bij aanvang 19-jarige Hans Castorp zal zijn neef Joachim Ziemβen opzoeken die in het sanatorium herstelt van een longaandoening. Wat een verblijf van drie weken zou zijn, wordt echter opgerekt naar zeven jaren. Na enkele dagen wordt er ‘een verdacht plekje’ bij een long op een röntgenfoto ontdekt en Hans is wat ‘febriel’ (koortsig). Hij wordt zodoende opgenomen in het dagschema vol ligkuren, verplichte wandelingen en copieuze maaltijden. Veel eten is niet zozeer het devies, wel goed, maar aangezien de gasten allemaal goedbetalend zijn verschijnen er vijf keer (!) per dag vele gerechten op tafel.
Personages, thema’s
Het sanatorium wordt bevolkt door allerlei bonte personages afkomstig uit heel Europa en Rusland. De auteur laat hen ook in verschillende talen praten, die allemaal achterin het boek vertaald staan. Met elkaar voeren ze soms oeverloze gesprekken die, naar mijn mening, kant noch wal raken. Er wordt carnaval gevierd, naar de grammofoonspeler geluisterd, seances gehouden die eigenlijk verboden zijn.
Na een tijdje kwam betrapte ik me erop dat ik Hans eigenlijk helemaal niet zo aardig vond. Pfff, een betwetertje zonder enige levenservaring dat zich in alle gesprekken mengt en zich wel heel graag laat verzorgen maar ook snel klaagt. Ik vond het haast grappig dat bijna aan het eind van het boek de geneesheer-directeur dr. Behrens tegen Hans ‘sikkeneurig stuk staatsburger dat u bent’ zegt en ook Mann zelf schrijft over ‘de simpele ziel’.
Andere interessante personages waren madame Klavdia Chauchat, op wie Hans een soort heimelijk verliefd is, en de heren Settembrini en Naphta, respectievelijk progressieve humanist en cynische jezuïet.
De levensbeschouwelijke en politieke discussies tussen de heren en tegenpolen Settembrini en Naphta kon ik maar half volgen. Daar dacht ik soms “Mann Mann Mann, waren deze stukken alleen bedoeld om je eigen kennis te etaleren? Waar zadel je jezelf en de lezer mee op?”. Waarschijnlijk zou de auteur hierop geantwoord hebben dat ‘dit verhaal verteld moest worden, niet om de personages, maar om het verhaal’.
Waar je aan afleest dat De Toverberg in 1924 verscheen en geschreven is door een intellectueel zijn de ouderwetse en medische woorden. Sommige worden misschien nog gebruikt in de medische wereld? Ik noteerde onder andere: fantasmagorisch, sputum, idiosyncrasie, anemisch, viaticum, asthenisch, catarraal, auscultator, resectie, paletot.
Tijd en tijdsverloop is een van de centrale thema’s in de roman. De verteller reflecteert regelmatig op de seizoenen, de menselijke rituelen die het verstrijken van de tijd markeren en de langer wordende periode die Hans daarboven op de berg doorbrengt. Ongeveer twee derde van het boek gaat over de eerste twee jaar van zijn verblijf, daarna gaat het sneller. Af en toe is het opletten geblazen: in een tussenzinnetje worden ineens zeven maanden overgeslagen.
‘Oktober brak aan zoals nieuwe maanden plegen aan te breken – het is op zichzelf een volmaakt bescheiden en geruisloze gebeurtenis.’
Goedbedoeld advies
Er zijn intussen essays geschreven, podcasts volgepraat over, boeken verschenen (zoals Empusion) die geïnspireerd zijn door de inhoud van Manns werk. Goed om erbij te pakken als je het verhaal dieper wilt doorgronden. In deze bergeditie uit 2012 staan achterin nog een rede van Mann, gegeven aan de Princeton University, en een nawoord van de vertaler opgenomen.
Mochten er mensen zijn die dit stuk lezen en zich afvragen of ze De Toverberg ook eens ter hand moeten nemen: het is zeker leuk om kennis te nemen van deze klassieker. Maar houd het ‘aangenaam’ voor jezelf en ga niet studerend lezen met het voornemen alles te moeten begrijpen. Begin, lees een stuk, leg het boek dan een tijdje weg maar houd het wel in het zicht zodat de pauze niet zo lang als Hans Castorps verblijf wordt. 😉
Veel succes en plezier!
Thomas Mann, De Toverberg, vert. Hans Driessen, de Arbeiderspers, 2012, 928 blz., 9789029586191.
