door uit de schaduw van Anne
Wat direct opvalt als je het boek voor het eerst in handen hebt is het vele documentatiemateriaal. Het maakt het daarmee al direct waardevol voor de lezers van nu, eind basisschool en middelbare school. Een voorstelling kunnen maken van gebeurtenissen is vaak eenvoudiger met beeld erbij dan alleen de tekst tot je nemen. Maar is eenvoudig ook minder binnenkomend?
Dat een beeld een onuitwisbare indruk kan achterlaten is bekend uit eigen ervaring. De eerste bladzijde waarop het boek openvalt is de pagina met een foto van wat we nu kennen als het Achterhuis, het bedrijfspand aan de Prinsengracht waar Opekta gevestigd was. In 1957 werd dit pand met daarin het onderduikadres van de families Frank, Van Pelt en Fritz Pfeffer een museum. Opgericht door Otto Frank. Vele bezoekers zullen het pad nu via de ingang aan de Westermarkt hebben bezocht.
Ook ik heb dit een keer gedaan. Vele jaren eerder, het zal in 4V zijn geweest, ging ik door de dubbele groene deur naar binnen. In mijn herinnering wat verveloos, achter een tafel de receptie, je betaalde vanzelf nog contant, het was daar nog meer een werkplaats. Na het klassenbezoek aan de Beurs mochten we de middag zelf invullen. Nu we een keer uit de provincie in Amsterdam waren wilde een klasgenoot naar het Achterhuis. Ik mee, samen op zoek naar de Prinsengracht. Een zonnige voorjaarsdag en de nog vele bomen in blad. Veel bezoekers waren er niet en konden in eigen tempo rondkijken. Herkenning door het boek en documentatiemateriaal. Zonder allerlei schermen overal lopen, zelfs aan voelen mocht je dat durven. Wat bij is gebleven? Veel. Het uitzicht vanaf de zoldertrap op de kastanjeboom, de plaatjes op het behang, het complete huis achter de kast waaromheen je liep en nog het meest wie waren ál deze mensen die hier ondergedoken waren, hóe hebben deze mensen moeten wonen, en met zoveel zonder nauwelijks bewegingsvrijheid?
Bewegingsvrijheid die wij als leerlingen in onze tijd wel hadden. Een klas die jaren samen veel ondernam zowel in klassenverband als buiten schooltijd. Margot zat ook op de middelbare, had toen ongeveer onze leeftijd, was ook geïnteresseerd, las ook veel en ondernam met leeftijdgenoten activiteiten zoals het roeien.
Als je het boek ‘Margot Frank’ leest, en in welk boek niet over die tijd, besef je zo ontzettend hard wat vrijheid betekent voor je ontwikkeling, voor je mens-zijn, voor je toekomst. Een toekomst die Margot en al die zovele andere jonge mensen ontnomen werd door zeer eng gedachtegoed. Gedachtegoed dat op slinkse bijna subtiele wijze in de maatschappij, in het denken, werd binnengebracht. De foto op de Berlagebrug waarop de Duitse troepen met de Hitlergroet worden binnengehaald zegt in feite genoeg.
Toen het boek werd aangekondigd was er geen twijfel mogelijk dat het werd gelezen: het belang van verhalen doorgeven, je blijvend informeren door te lezen en zelf na te denken over dit veelomvattende onderwerp. Daarnaast is een boek van Janny van der Molen door onderwerp altijd interessant en feitelijk kloppend, voor zover mogelijk wat betreft Margot en door de schrijfster in haar voorwoord toegelicht. Het is niet eenvoudig om uit de schaduw van een door de geschiedenis bekendere zus te treden, vooral niet omdat er naar verhouding zo weinig feiten bekend zijn. Toch bemerk je door vlotte schrijfstijl met ingehouden toon dat je na enkele hoofdstukken juist Margot voor ogen hebt. Janny van der Molen heeft zich eerder alleen verdiept in Anne, de aandacht ging door wie dan ook altijd alleen naar het jongere zusje omdat er wel veel feitelijke informatie over beschikbaar is door het wel bewaarde alom bekende dagboek.
Dat dit boek aantrekkelijk voor lezers van nu kan zijn komt ook door de gekozen vorm. Feitelijke hoofdstukken omlijst met veel foto’s – zeker voor die tijd, waardoor lees je in het boek – maar ook een rapport, een poesiealbum, een notitie of een stuk krant. Herkenbare tastbare herinneringen voor iedereen. Het geheel geeft daardoor ook een tijdsbeeld. Door de gekozen foto’s op het omslag valt het boek op en voelt het gelijk aan als een eerbetoon. Na de start met een vijftienjarige Margot wordt teruggegaan naar het Frankfurt van 1926 en wordt in chronologische volgorde verteld over eerst het leven in Duitsland, daarna in Nederland, de bezetting en het onderduiken waarna realistisch over de concentratiekampen. Het leeftijdsadvies vanaf 10 jaar is mogelijk, toch is bij zelfstandig lezen een leeftijd vanaf 12 jaar door de geopolitieke context en de mensonterende gebeurtenissen in de kampen ook niet ondenkbaar. Het boek is niet alleen een boek dat je werkelijk achter elkaar uitleest, ook kan het als naslagwerk worden ingezet. De duidelijke tussenkopjes zijn naast de niet te lange hoofdstukken helpend bij het terugvinden van feiten.
Mogelijk staan er juist door het ontbreken van meer informatie na ieder hoofdstuk handgeschreven stukken tekst door Van der Molen. Zij heeft geprobeerd deze Margot-brieven zo te schrijven dat het de gedachten, de beleving van Margot kunnen zijn op de manier waarop zij haar dagboek ingevuld zou kunnen hebben. Deze stukken tekst zijn ingesproken door Shai Eschel en via een eronder staande qr-code te beluisteren via Spotify. De laatste is juist een brief áán Margot van de schrijver, nog passender was misschien dat deze door haarzelf was ingesproken.
Het interactieve en de geschreven brieven zal voor jongeren van nu werkend en helpend zijn voor het inlevingsvermogen. Het inlevingsvermogen dat zo nodig is om jongeren betrokken te houden bij de gruwelijk gebeurde feiten en bewust te worden, zijn en blijven van denken, uitdragen en handelen. Vooral met het risico van ontkenning hiervan door wat in deze tijd veelvuldig op sociale media voorbijkomt.
Het is verbredend om meer te kunnen lezen over Margot die door de loop van de geschiedenis minder aandacht ten deel viel, want wat zouden we van haar hebben gehoord gezien de documenten? Welke ambities had ze, wel of niet gedreven door de situatie, door te blijven studeren tijdens de onderduik? Wat zou ze zijn geworden? Een Olympisch roeister, een Aletta Jacobs, een baanbrekende wiskundige? Door dezelfde geschiedenis viel het jongere zusje Anne veel aandacht ten deel.
Of Margot uit de schaduw is getreden? Zowel de ene zus als de andere had vast, en ja dit is een aanname, liever niet in de schijnwerpers gestaan en als gewoon burger als ieder ander verder willen leven.
‘Margot Frank, uit de schaduw van Anne‘ is het verhaal van één van velen en net zo belangrijk als dat van Anne en anderen die hetzelfde lot ondergingen. Een boek dat als ieder ander boek over oorlog en vluchten onveranderlijk belangrijk is om bewust te zijn en te blijven van wat je doet, wat je uit en hoe je denkt.
‘Margot Frank uit de schaduw van Anne‘ is tot stand gekomen in nauwe samenwerking met de Anne Frank Stichting. Een verantwoording en bronvermelding van de foto’s is toegevoegd. Het geheel kent een zeer zorgvuldige mooie vormgeving.
Eerder schreef Janny van der Molen m.b.t. tot Anne Frank Buiten is het oorlog en Vergeet mij niet. Beide titels zijn opgenomen in Omdat verhalen doorgeven nodig blijft waarvan de eerste staat genoemd in het rijtje aan te raden titels om een collectie mee te starten.
Janny van der Molen, Margot Frank uit de schaduw van Anne, Ploegsma, 2026, 112 blz., 9789021687414
Ook aanraders:
Janny van der Molen & Martine Letterie – Over vroeger en nu, verhalen bij de canon
Heldinnen!
Helden!
Janny van der Molen & Hans Kuyper – Altijd feest!, samen de feesten van het jaar vieren
Over engelen, goden en helden, verhalen uit de grote wereldreligies
Het licht schijnt overal, verhalen over Kerstmis
Grote gedachten, verhalen over filosofie
Grote gevoelens, verhalen over psychologie
Geniaal!, slimme mensen die de wereld beter maakten
